ALISHER NAVOIY “XAMSA”SINING IJTIMOIY-ESTETIK KONSEPSIYASI VA AYOLLAR NUTQINING LINGVOPOETIK TAHLILI

Abstract

Tadqiqotda Alisher Navoiyning “Xamsa” dostonlari ijtimoiy-estetik konsepsiya va ayol personajlar nutqining lingvopoetik xususiyatlari birligi asosida o‘rganiladi. Tadqiqotning maqsadi “Xamsa”dagi ayol obrazlari nutqini faqat personajning individual so‘zlashuvi sifatida emas, balki ijtimoiy mavqe, axloqiy qadriyat, kommunikativ vaziyat, psixologik holat va badiiy-estetik ideal bilan bog‘langan murakkab tizim sifatida tavsiflashdan iborat. Tadqiqotda tarixiy-kontekstual, lingvopoetik, funksional-pragmatik, diskursiv va qiyosiy-tahliliy usullardan foydalanildi. Tahlilda Shirin, Mehinbonu, Layli, Dilorom va “Xamsa”dagi boshqa ayol obrazlarining nutqiy faoliyati ijtimoiy rol, kommunikativ maqsad, murojaat shakllari, modal birliklar, takror, parallelizm, metaforik ifoda, sukut va bilvosita nutqiy harakatlar nuqtayi nazaridan ko‘rib chiqildi. Natijalar ayol nutqi Navoiy poetikasida faqat emotsional ifoda vositasi emasligini, balki axloqiy baholash, ijtimoiy mas’uliyat, maslahat, vositachilik, qaror va munosabatlarni tartibga solish funksiyalarini ham bajarishini ko‘rsatadi. Shirin nutqida iroda, aql va ijtimoiy mas’uliyat; Mehinbonu nutqida boshqaruv, maslahat va himoya; Layli nutqida sabr, ichki qarshilik va ma’naviy qat’iyat kabi semantik-pragmatik qatlamlar ustuvorligi aniqlanadi. Muhokama natijasida ayol personajlarining nutqi “ayollar tili”ning yagona modeli emas, balki ijtimoiy rol va vaziyatga ko‘ra o‘zgaruvchi kommunikativ tizim ekani asoslanadi. Xulosa sifatida “Xamsa”dagi ayol nutqini lingvopoetik o‘rganish Navoiy ijodining ijtimoiy-estetik mazmunini chuqurroq anglash, personajlarning kommunikativ agentligini aniqlash va mumtoz matnni zamonaviy diskurs metodlari bilan qiyosiy tadqiq etish imkonini berishi ko‘rsatildi.