TURKIY DUNYO MA’NAVIY-MADANIY MUHITIDA MUXTOR AVEZOV O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada taniqli qozoq yozuvchisi va akademigi Muxtor Avezovning ilmiy va ijodiy merosida o‘z aksini topgan turkiy xalqlarning umumiy ma’naviy an’analari hamda madaniy merosini o‘rganish bilan bog‘liq bir qator zamonaviy ilmiy muammolar ko‘rib chiqiladi. Asosiy e’tibor Avezovning qirg‘iz xalqining qahramonlik eposi “Manas”ga bag‘ishlangan fundamental tadqiqotlariga qaratilgan; xususan, turli tarixiy davrlarda olimning ilmiy qarashlari evolyutsiyasi, uning nashr etilmagan qo‘lyozmalarining ahamiyati, eposning lisoniy, poetik va madaniy xususiyatlari tahlili yoritilgan. Avezovning intellektual va ilmiy olami qozoq adabiyotshunosligida markaziy o‘rin tutadi, biroq uning turkiy madaniy integratsiyaga hamda “Manas” eposining akademik talqiniga qo‘shgan hissasi hali to‘liq va atroflicha o‘rganilmagan. “Muxtor va Manas” deb nomlanuvchi fanlararo tadqiqot sohasi yetarlicha rivojlanmagan, shu bilan birga, qozoq va qirg‘iz an’analari o‘rtasidagi madaniy va adabiy aloqalarni chuqur tahlil qiluvchi ishlar soni cheklangan. Avezovning ikki xalq o‘rtasida o‘ziga xos intellektual ko‘prik vazifasini o‘tagan “Manas” haqidagi nufuzli tadqiqotlari ham munosib ilmiy e’tibor topmagan va uning talqinlarining turkiy dunyo umumiy ma’naviy merosi sifatidagi ahamiyati hali to‘liq e’tirof etilmagan. Mazkur tadqiqotda Avezovning turkiy og‘zaki she’riyati va folklori doirasida shakllangan ilmiy merosi turkiy sivilizatsiya umumiy madaniy merosining muhim tarkibiy qismi sifatida talqin qilinadi. Avezovning madaniyatlararo vositachi sifatidagi roliga, uning turkiy yozuvchilar va olimlar bilan intellektual muloqotiga hamda madaniy birlik va tarixiy xotirani mustahkamlashga qo‘shgan hissasiga alohida e’tibor qaratilgan. Ushbu ishning ilmiy dolzarbligi Avezovning turkiyshunoslikka ta’sirini chuqurroq anglash va uning madaniyatlararo adabiy aloqalar rivojidagi o‘rnini aniqlashtirish bilan belgilanadi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, Avezovning ilmiy va interpretatsion metodlari turkiy madaniy o‘zlikni anglash jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatgan hamda zamonaviy turkiy adabiyotshunoslik uchun o‘z dolzarbligini saqlab qolmoqda. Tadqiqotning qiymati Avezovning turkiyshunoslik, eposshunoslik va madaniyat tarixiga qo‘shgan hissasini yoritish, shuningdek, turkiy ma’naviy meros davomiyligini saqlashdagi rolini ta’kidlashga qaratilgan harakatida namoyon bo‘ladi.